Yeni Ekonomi Programı (YEP) Ekonomik Krizi Bitirir Mi?

Yeni Ekonomi Programı (YEP) Eski Adıyla Orta Vadeli Program (OVP)

Yeni Ekonomi Programı olarak açıklanan “YEP” ile ilgili bilgiler Ekonomi Bakanı Berat Albayrak’ın sunumu ile 21 Eylül’de iş insanları, yöneticiler ve kamuoyu ile paylaşıldı.

Orta Vadeli Program’da neler olmalı ? başlıklı makaleye şu linkten ulaşabilirsiniz.

Orta Vadeli Program (OVP) Neden Önemli? Ne Olmalı?

Yeni Ekonomi Programı ile ilgili piyasalarda ve yatırımcılarda büyük bir beklenti uyandırılmıştı. Özellikle birçok banka Ceo’su batık krediler ve birçok iş adamı da reel sektör teşvikleri hakkında açıklamaları duymak üzere sunumu salonda izledi. Bu beklentilere rağmen hem finans hem de reel sektörün beklediği çözümlerden herhangi biri dile getirilmedi. Sadece bankaların ilerde daha da sıkışması halinde sorunun değerlendirileceği dolaylı olarak dile getirildi.

YEP en temel soruya cevap vermesi gerekiyordu:

Ekonominin sorunu nedir? Bu soru bir doktorun hastayı iyileştirmesi için ilk yapması gereken doğru teşhis kısmını oluşturuyordu.

Programa göre neler yapılacak? Bu soru da tedavi kısmı ile ilgiliydi. Maalesef program ekonominin temel sorunları konusunda doğru teşhiste bulunamadı. Doğru teşhis olmayınca doğru tedavinin gelmesi ve iyileşmenin gerçekleşmesi de gecikiyor.

Ekonomide gerçekleşmeler

Yeni ekonomi programı YEP açıklandı
Yeni ekonomi programı YEP açıklandı

Sunum içerisinde ekonomide gerçekleşmeler kısmı gerçek verilere dayansa da sorunlardan biri de bu rakamların gerçekleşmesi sırasında katlanılan fırsat maliyetleridir. Yani 3600 Dolardan 12 Bin dolara ulaşan Kişi Başı Milli Gelir gerçekten kendi üretimimizden mi kaynaklanmıştı? Yoksa borçlanma araçları ve tüketimle oluşan geçici bir rüya mıydı? 2013 Yılında 12 bin dolar ise neden bugün 9500 dolar seviyesindeyiz? Peki ihracatta 4 kat artışın ithalatamızdaki artışa oranı nedir? Bu tarzda bir sunumda gerçeklerle yüzleşmeliydik

Siyasi Gelişmeler

Yeni ekonomi programı YEP açıklandı
Yeni ekonomi programı YEP açıklandı

Raporda ekonomiye etki eden siyasi olayların ele alınması doğru bir yaklaşım olmuştur. Buna rağmen bu siyasi olayların bu zamana kadar doğru analiz edilmemesi bugün gerçekleşen içinde olduğumuz ekonomik krize yol açan nedenlerdendir. Bu konu hakkında net cevaplar verilmemesi yatırım yapacak olanların risk hesaplamalarını indirmemiştir. Bunu CDS verilerinde de kısmen görmekteyiz. 400 seviyesine düşen Kredi Temerrüt Risk puanı YEP’ten sonra düşüş durdu.

Dengeleme-Disiplin-Değişim

2019 yılı için çok iyimser bir büyüme tahmini öngörülmüş. Yüzde 20’den yüksek enflasyon oranı ve kredi faizlerine adapte olma sürecinin zor geçeceği aşikar. Büyüme oranlarına 6 – 9 ay içerisinde yansıyacak olan bu durum 2019 Büyüme oranının eğer-popülist-politikalar izlenmezse gerçekleşmesi zor. Kaldı ki büyüme inşaat veya kamu harcamaları ile gerçekleşecekse hiç gerçekleşmemesi krizin derinleşebilme ihtimalinden dolayı daha iyi olabilir. 3D için somut şeyler söylenmeliydi. Rakamlar ve sunumların gerçekçi arka planları olmalıydı. Oysa bunun yerine sadece bol bol yeni planlama ofislerinden bahsedildi.

Yeni ekonomi programı YEP açıklandı
Yeni ekonomi programı YEP açıklandı

Enflasyon

Gelişmekte olan ülkelerin ve Türkiye’nin en büyük sorunlarından biri olan enflasyon ekonominin her alanını ayrı ayrı etkiliyor. Enflasyonun önüne geçebilmek için öncelikle ülkede enflasyona neden olan şeylerin doğru tahlil edilmesi önemli. Enflasyon maliyetten mi? Talepten mi kaynaklanıyor? Üretici fiyat endeksinin yüzde 32’ye ulaştığı bir yerde 2018 yıl sonu enflasyon hedefinin yüzde 20 olarak hedeflenmesi gerçekçi değil. Ya şirketlere maliyetlerini tüketicilere yansıtmaması için baskı yapılacak ki serbest piyasada birçok şirketi batıracak bir hamledir. Bu beklenti sadece faizleri arttırmak istememenin bahanesi olabilir. Enflasyonu azaltmanın en temel iki şartı yapısal reformlar eşliğinde “vergileri” indirdmek ve “üretim” yapmaktır.

Kira artışını üretici fiyat endeksi yerine tüketici fiyat endeksine bağlamak enflasyonu 4-5 ay erteleyebilir. Enflasyonla top yekün mücadele için bağımsız bir merkez bankası para politikası ile onunla uyumlu bir maliye politikası şarttır.

Yeni ekonomi programı YEP açıklandı
Yeni ekonomi programı YEP açıklandı

Mali Disiplin

Mali Disiplin az vergi alarak da çok vergi alarak da sağlanabilir. Önemli olan varolan bütçenin dışına çıkmamaktır. Fakat enflasyon, büyüme, faiz gibi makro ekonomik olaylardan bahsediyorsak hem mali disiplin sağlanmalı hem de devlet ekonomiye vergiler yoluyla sürekli müdahale etmekten kaçınmalıdır. Eğer büyüme yavaşlayacaksa ki yavaşlayacak öncelikle devletin kemer sıkması gerekir. Türkiye’de kamuda birçok israf yapılmaktadır. Bütün makam araçları ithal olmasına rağmen, ithal ettiğimiz gelişmiş ülkelerden daha fazla makam aracına ve toplam taşıt sayısında ise avrupa birinciliğine sahibiz. Kamuda belediyeler hariç 90.000 civarı taşıt bulunuyor. Taşıt kiralamalarında da yıllar içinde hızlı bir artış yaşandı. Sadece sosyal medya ve basında çıkan kamu yöneticilerinin lüks ve şatafat içindeki makam araçları ve makam odası düzenlemeleri bile mali disiplinin içerisinde yer almalıydı.

  • 2010 yılında 111.7 milyon TL,
  • 2011 yılında 133.8 milyon TL,
  • 2012 yılında 158.7 milyon TL,
  • 2013 yılında 220.2 milyon TL,
  • 2014 yılında 375.6 milyon TL,
  • 2015 yılında 417.1 milyon TL,
  • 2016 yılında 549.9 milyon TL,
  • 2017 yılında 557.6 milyon TL,
  • 2018 Temmuz ayı itibariyle 7 aylık harcama 299.1 milyon lira oldu.
Yeni ekonomi programı YEP açıklandı
Yeni ekonomi programı YEP açıklandı

Buna rağmen program Mali disiplini;

  • Kayıtdışı ekonomiyi azaltarak (Olumlu ama temenni dışında aksiyon lazımdır)
  • Vergi tabanını genişleterek yani daha çok kişiyi mükellef yaparak (100.000 küçük işletmenin battığı ekonominin daraldığı bu dönemde sağlanması çok zordur)
  • Verdiği istisna ve muafiyetleri azaltarak (Elmasta KDV’nin yıllardır 0 olması?)
  • Sosyal Sigorta Harcamalarının düzenlemesi (Gelirlerin arttırılması sigorta yükünün artması derken, harcamaların azaltılması devlet tarafından sağlanan sağlık hizmetlerinin kısılması demektir. Bazı ilaçların devlet katkısının düşürülmesi gibi) 
  • Kamu özel işbirliğinin verimli olması ( yol, köprü, hastane, havalimanınlarına verilen devlet garantili ihaleler iptal edilmedikçe mali disiplin sağlanması zordur) Özellikle şehir hastaneleri ile ilgili projenin sonlanması çok önemlidir. Kamunun devlet garantisine ayırdığı bütçe sadece 2017 yılında 6.3 milyar TL’yi bulmaktadır.

Cari Açık

Türkiye’nin döviz kurundaki dalgalanmalardan bu kadar çok etkilenmesinin altında kronik cari açık sorunu yatmaktadır. Kısaca ülke olarak başka ülkelere sattığımızdan çok mal almak zorundayız. Bunun için ise döviz borçlanmalı veya doğrudan yabancı yatırım girişi sağlamalıyız. Cari açık çok önemli bir sorun olmasına rağmen Türkiye’nin cari açığa sebep olan ithalat girdisini iki şey çok etkilemektedir:

  1.  Enerjiye yönelik ithalat (Petrol, doğalgaz v.b)
  2.  Ara malı ithalatı (yatırım, üretim için kullandığımız ekipmanlar veya yarı mamüller)
Yeni ekonomi programı YEP açıklandı
Yeni ekonomi programı YEP açıklandı

Cari açık ile ilgili niyet beyanı iyi olmasına rağmen cari açığın yakın vadede düşmesi ancak ekonominin küçülmesi ile sağlanabilir. Bunun dışında açığın azalması ancak uzun vadede üretim ekonomisine geçiş ile sağlanabilir.

  • Mesela özellikle enerjiye yönelik ithalatı azaltmak için nükleer santral ihaleleri yapılırken alım garantisinin döviz cinsinden verilmesi cari açığın düşmesini engelleyebilecekken ne yapılacağı söylenmemiştir.
  • Yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelik payın arttırılması planlanırken neden rüzgar veya güneş enerjisi kullanan işletmelere vergi istisnası getirilmesi düşünülmemiştir?
  • Cari açığı azaltmak için yol veya köprüden önce demiryolu projelerine önem verileceğine yönelik politikalar geliştirilebilirdi.
  • Ara malı ithalatı yerine, bu ürünleri üretenlere yurtiçinde verilecek vergi, sosyal güvenlik teşvikleri gerçekçi ve uzun vadeli bir çözümün parçası olabilirdi.

 

Vergiler

Yeni ekonomi programı YEP açıklandı
Yeni ekonomi programı YEP açıklandı

Yeni ekonomik program vergi ile ilgili şunları söylüyor

  • Emlaktan tahsil edemediğimiz vergiyi tahsil edeceğiz. Emlaktan zengin olanlar eksik vergi veremeyecek.
  • Özellikle imar planı değişikliğinden kentsel dönüşümden dolayı değeri artan gayrimenkullerden daha fazla vergi alacağız
  • Yapılandırma yapılmayacak ve varolan vergileri tahsil edeceğiz
  • Kayıt dışı ekonomiyi (fiş, fatura kesmeyen) tespit edip vergisini alacağız
  • Tahsilat süresini hızlandıracağız. (hesaplara daha hızlı bloke koyacağız)

Ne söylemeliydi:

Mali disiplin ve enflasyon başlıklarında bahsettiğimiz üzere vergi uygulamalarında yapılacak en iyi iyileştirme dolaylı vergilerin azaltılması ve doğrudan vergilerin gerçekten tahsil edilmesidir.

  • Benzinden alınan vergilerden vazgeçilmesi bile dövzi kurunu merkez bankasının son politika faizi artışından daha fazla etkileyecektir. Uzun vadede petrol fiyatlarındaki her yüzde 10’luk artış enflasyonu 0.7-0.9 civarında arttırmaktadır. Türkiye’de akaryakıt fiyatlarının içinde vergi oranının yüzde 50’den fazla olması enflasyonu gerçekten düşürecek ve enflasyonist sarmaldan çıkmamıza yardım edecektir.
  • Vergi yapılandırmaları ülkede vergi vereni cezalandıran, vermeyeni ödüllendiren bir sistem haline gelmiştir. Vergi affının yasa ile yasaklanması veya kısıtlanması sağlanmadıkça vergi vermekten kaçınılmaya devam edilir. Tahsil edilmeyen vergiler, dolaylı vergiler ile halka ödetilir.
  • Kuyumcunun, doktorun, emlakçının vergi ödemediği bir ülkede verginin sadece memur, beyaz veya mavi yakalıdan alınması etkin değildir. Bunun önüne geçecek minimum gelir vergisi taban ödemesi ile ilgili düzenleme etkin olur. Bu sayede ödenmeyen veya beyan edilmeyen gelir vergileri dolaylı vergiler vasıtası ile ekonomiye zarar da vermeyecektir.

Programın Söylemedikleri ve Çıkarımlar

Dr. Ümit Akçay’a göre Yeni Ekonomi Programı özellikle işçilerin kıdem tazminatını etkileyecek sonuçlardan dolaylı şekilde bahsetmektedir. http://kriznotlari.blogspot.com/2018/09/yepin-vaadi-1980lere-donmek.html

Atilla Yeşilada ise reel sektörün desteklenmesinin beklendiği bu programda; desteklerden bahsedilmemesinin reel sektörün önümüzdeki dönemde birçok sorunla karşı karşıya gelmesine neden olacağını dile getirmiştir.

Sonuç Olarak Yeni Ekonomi Programı

Yeni ekonomi programı ekonomik krizin derinleştiği bu günlerde, piyasalara, vatandaşlara vereceği sinyallerden dolayı önemliydi. Ekonomik krizin kabul edilmesi ve gerçekçi bir yol haritası çıkarılması bekleniyordu. Özellikle finans ve reel sektörle ilgili alınacak kararlar piyasadaki sorunları kısmen azaltabilirdi. Buna rağmen “YEP” istenileni vermekten uzak bir program olarak açıklandı. YEP’in de içerisinde bol bol -ecek -acak kelimesinin geçtiği etkili olmaktan uzak ve teşhisi doğru koyamayan bir program olması muhtemel olacaktır.

Bu nedenle YEP’in tek başına ekonomik krize merhem olması beklenmemelidir.

Öneri: Prof. Dr. Refet Gürkaynak’tan Orta Vadeli Program Yorumu

Hisse Anlık FiyatHisse Anlık KademeYabancı Takas OranıAracı Kurum Dağılımı 


Hakkında: Sefa ERKUS

Ankara Üniversitesi PhD. öğrencisi. İktisat Teorisi A.B.D.'nda Araştırma Görevlisi. Türkiye Ekonomisi, Davranışsal İktisat, Kalkınma ve Büyüme.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir